Περί ηθικής..
Η ηθική ως έννοια έχει απασχολήσει διαχρονικά τη φιλοσοφία, την ψυχολογία και ευρύτερα τις κοινωνικές επιστήμες.
Στο πλαίσιο της ψυχοθεραπείας, η ηθική συνδέεται άρρηκτα με τις αξίες, τις πεποιθήσεις και τις αφηγήσεις μέσα από τις οποίες τα άτομα νοηματοδοτούν τη ζωή τους και καθοδηγούν τις επιλογές τους.
Η συστημική προσέγγιση μετατοπίζει το επίκεντρο από το άτομο ως αυτόνομη οντότητα στο άτομο ως μέρος ενός δικτύου σχέσεων και κοινωνικών πλαισίων, εντός των οποίων διαμορφώνεται η εμπειρία και η ηθική στάση ζωής (Bateson, 1972; Minuchin, 1974).
Ειδικότερα, η αφηγηματική σχολή, η οποία με ενδιαφέρει πολύ (White & Epston, 1990), σε συνδυασμό με τον κοινωνικό κονστρουξιονισμό (Gergen, 1985, 1999), προσφέρουν ένα ιδιαίτερα γόνιμο πλαίσιο για την κατανόηση της ηθικής ως προϊόντος κοινωνικών διεργασιών και διαλογικών πρακτικών.
Όπως έχω τονίσει και στις προηγούμενες αναρτήσεις, η συστημική θεωρία, αντλώντας από τη γενική θεωρία συστημάτων και την κυβερνητική δεύτερης τάξης, υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά και εμπειρία δεν μπορούν να κατανοηθούν αποκομμένα από τα συστήματα σχέσεων μέσα στα οποία αναπτύσσονται (von Bertalanffy, 1968; Bateson, 1972).
Η ηθική, υπό αυτό το πρίσμα, δεν αποτελεί ατομικό χαρακτηριστικό, αλλά αναδύεται από τα μοτίβα αλληλεπίδρασης, τους οικογενειακούς μύθους, τις πολιτισμικές αφηγήσεις και τα κοινωνικά συμφραζόμενα.
Η σχεσιακή ηθική
Ο Boszormenyi-Nagy (1987), με τη θεωρία της σχεσιακής ηθικής, εισάγει την έννοια της «δικαιοσύνης στις σχέσεις», υποστηρίζοντας ότι οι ηθικές στάσεις διαμορφώνονται μέσα από αμοιβαίες δεσμεύσεις, υποχρεώσεις και προσδοκίες.
Η ηθική πυξίδα του ατόμου συνδέεται με την εμπειρία του ανήκειν, της αναγνώρισης και της αμοιβαιότητας.
Η ηθική μέσα από τον κοινωνικό κονστρουξιονισμό
Ο κοινωνικός κονστρουξιονισμός αμφισβητεί την ύπαρξη αντικειμενικών, καθολικών αληθειών και υποστηρίζει ότι η γνώση, η ταυτότητα και οι αξίες συγκροτούνται μέσω της γλώσσας και της κοινωνικής αλληλεπίδρασης (Gergen, 1985).
Η ηθική, συνεπώς, δεν είναι ένα δεδομένο σύστημα κανόνων, αλλά ένα διαπραγματεύσιμο σύνολο νοημάτων που συν-κατασκευάζεται εντός συγκεκριμένων πολιτισμικών και ιστορικών πλαισίων.
Στο πλαίσιο αυτό, οι ηθικές επιλογές δεν θεωρούνται ατομικές πράξεις αποκομμένες από το κοινωνικό περιβάλλον, αλλά προϊόντα διαλόγου, σχέσεων εξουσίας και πολιτισμικών αφηγήσεων (Shotter, 1993).
Η ηθική πυξίδα ζωής διαμορφώνεται μέσα από τις κυρίαρχες κοινωνικές ιστορίες, αλλά και μέσα από τις εναλλακτικές αφηγήσεις που τα άτομα δημιουργούν για να αντισταθούν σε περιοριστικές ταυτότητες.
Η αφηγηματική ψυχοθεραπεία και η ηθική
Η αφηγηματική ψυχοθεραπεία, όπως διατυπώθηκε από τους White και Epston (1990), εστιάζει στη σημασία των ιστοριών που λένε οι άνθρωποι για τη ζωή τους.
Οι αφηγήσεις αυτές οργανώνουν την εμπειρία, διαμορφώνουν την ταυτότητα και καθοδηγούν τις ηθικές επιλογές.
Η ηθική, μέσα από την αφηγηματική οπτική, συνδέεται με τις αξίες και τις προτιμήσεις που αναδεικνύονται στις προσωπικές ιστορίες.
Η θεραπευτική διαδικασία στοχεύει στη διερεύνηση των «προβληματικά κορεσμένων» αφηγήσεων και στην ανάδειξη εναλλακτικών ιστοριών που επιτρέπουν στα άτομα να επαναπροσδιορίσουν τη σχέση τους με τις αξίες και την ηθική τους στάση ζωής.
Ο White (2007) εισάγει την έννοια της «ηθικής πρακτικής» στην ψυχοθεραπεία, υπογραμμίζοντας ότι η θεραπευτική σχέση αποτελεί ένα πεδίο διαλόγου, όπου θεραπευτής και θεραπευόμενος συν-κατασκευάζουν νοήματα, σεβόμενοι την πολυφωνία, τη διαφορετικότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη.
Η ηθική στην ψυχοθεραπευτική πράξη
Η κατανόηση της ηθικής ως δυναμικής και σχεσιακής διεργασίας έχει σημαντικές επιπτώσεις στην ψυχοθεραπευτική πρακτική.
Ο θεραπευτής καλείται να υιοθετήσει μια στάση μη-γνωστική, συνεργατική και διαλογική (Anderson & Goolishian, 1988), αναγνωρίζοντας ότι οι ηθικές αξίες του θεραπευόμενου αναδύονται μέσα από τις αφηγήσεις και τα κοινωνικά του πλαίσια.
Η θεραπεία μετατρέπεται έτσι σε χώρο αναστοχασμού, όπου τα άτομα μπορούν να επαναπροσδιορίσουν τις αξίες τους, να ενισχύσουν την αίσθηση προσωπικής ευθύνης και να αναπτύξουν μια πιο συνεκτική και αυθεντική ηθική πυξίδα ζωής.
Συμπέρασμα
Συμπερασματικά, η συστημική οπτική, η αφηγηματική σχολή και ο κοινωνικός κονστρουξιονισμός προσφέρουν ένα πλούσιο θεωρητικό πλαίσιο για την κατανόηση της ηθικής ως κοινωνικά και σχεσιακά διαμορφούμενης πυξίδας ζωής.
Η ηθική δεν αποτελεί σταθερό γνώρισμα, αλλά μια δυναμική διαδικασία νοηματοδότησης, η οποία εξελίσσεται μέσα από τις σχέσεις, τις αφηγήσεις και τα πολιτισμικά συμφραζόμενα.
Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει τη σημασία του διαλόγου, της πολυφωνίας και της κοινωνικής ευθύνης, τόσο στην προσωπική ζωή όσο και στην ψυχοθεραπευτική πράξη.
Ας κάνουμε λοιπόν, το ρόλο της ηθικής ως πυξίδα στη ζωή μας να λειτουργεί ως καταφύγιο ευέλικτο δυναμικό και όχι ως ένα περιοριστικό κλουβί..
