Η απώλεια θα μπορούσε να ‘ταν κούνια μας..
Η απώλεια του μεγαλύτερου αδερφού μου, όταν εγώ ήμουν στην πρώιμη παιδική ηλικία (ξέρετε εκεί που οργανώνονται και εγκαθιδρύονται όλα όπως έχουμε πει) και ο χειρισμός αυτού του γεγονότος από τους γονείς μου, αλλά και το ευρύτερο συγγενικό περιβάλλον αποτελούν καθοριστικά στοιχεία του πώς υπάρχω στο εδώ και τώρα, της ταυτότητάς μου, του πώς αντιμετωπίζω τις σχέσεις, τις συνδέσεις, τις χαρές, τα επιτεύγματα, τα τραύματά μου και ήταν καταλυτικοί παράγοντες φυσικά στο να επιλέξω το επάγγελμα της ψυχοθεραπεύτριας.
Άλλωστε, όταν σε πονάει για παράδειγμα το δόντι σου, τι πιο λογικό; Αντί να πας στον οδοντίατρο, επιλέγεις να σπουδάσεις οδοντιατρική! (κλασικός μηχανισμός άμυνας-αποφυγής του πόνου η διανοητικοποίηση!)
Εγώ ως παιδί το μόνο που ήθελα ήταν να χορεύω, να μαθαίνω, να επικοινωνώ, να αλληλεπιδρώ, να εκφράζομαι μέσα από το σώμα μου.
Η ζωή ωστόσο, με κάλεσε σε έναν διαφορετικό ρυθμό.
Η επιθυμία μου αυτή δε βρήκε χώρο.
Η εμπειρία της απώλειας δεν ενσωματώθηκε.
Ο χώρος γέμισε με μια συνεχή ψυχοφθόρα προσπάθεια αναζήτησης νέων μηχανισμών επιβίωσης και το ρόλο του αστείου σωτήρα.
Αφού λοιπόν έκανα τις βασικές σπουδές μου και μπήκα σε έναν αέναο κύκλο διαβάσματος, σεμιναρίων, επιμορφώσεων, όπου κάθε απάντηση γεννούσε περισσότερες ερωτήσεις, ευτυχώς έκανα και ένα σημαντικό ψυχοθεραπευτικό ταξίδι.
Εκεί αντιλήφθηκα και ένιωσα ότι η λεκτική έκφραση, το μοίρασμα, η ανάλυση, η γνωστική επεξεργασία και κατανόηση, οι έξυπνες θεραπευτικές υποθέσεις αποτελούν σημαντικό στάδιο, ωστόσο δεν αρκούν σε καμία περίπτωση ώστε να ηρεμήσει το μέσα μου.
Έπρεπε σε ένα ασφαλές πλαίσιο ηρεμίας, αποδοχής, σεβασμού, δίχως κριτική και εντολές τρόπου θρήνου, δίχως φόβο ότι θα με καταπιούν έντονα συναισθήματα, να επιτρέψω στον εαυτό μου να πονέσει.
Ούτε να διορθώσει, ούτε να σώσει, ούτε να θεραπεύσει, ούτε να ξεπεράσει, ούτε να ξεχάσει, αλλά να νιώσει.
Στην ενήλικη ζωή μου ήρθα αντιμέτωπη με πολλές άλλες σημαντικές απώλειες.
Αυτή τη φορά προσπάθησα να το κάνω αλλιώς.
Παρακάτω ακολουθεί γερή δόση «διανοητικοποίησης» και αφιερώστε λίγο χρόνο, καθώς πια ξέρω ότι είναι καλό να γνωρίζουμε κάποια βασικά πράγματα θεωρητικά για το πένθος και την απώλεια.
Η γνώση είναι δύναμη, αλλά δεν αρκεί.
Χρειάζεται βίωμα και να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να νιώθει ό,τι έρχεται και να το ενσωματώνουμε.
Συνοπτικά μπορείτε να κρατήσετε τα εξής:
- Τα οικογενειακά μυστικά οδηγούν σε ψυχοπαθολογία όλου του συστήματος, δυσχεραίνοντας την επικοινωνία των επιμέρους μελών και επιβραδύνοντας τη διαδικασία του πένθους.
- Όταν αποκρύπτουμε γεγονότα και συναισθήματα δεν προστατεύουμε κανέναν. Είναι δική μας δυσκολία να αντιμετωπίσουμε τον πόνο και δε δίνουμε την ευκαιρία και στον άλλον να πενθήσει και να αναπτύξει ψυχική ανθεκτικότητα.
- Ο θρήνος είναι υποκειμενικός και οφείλουμε να σεβόμαστε τον τρόπο και τον χρόνο του καθενός, χωρίς να καταπιεζόμαστε από πολιτισμικούς παράγοντες.
- Είναι σημαντικό να μιλάμε και να λέμε πώς νιώθουμε, πόσο δυσκολευόμαστε, να ακούμε το σώμα μας, να αναγνωρίζουμε τα συναισθήματα και να μη φοβόμαστε ότι το έντονο συναίσθημα του πόνου θα μας καταπιεί.
- Αντίθετα, η άρνηση, η αντίσταση και η υποτίμηση οδηγούν σταδιακά στην ψυχοσωματική κατάρρευση.
Τι είναι το πένθος;
Ας κάνουμε λοιπόν μια μικρή θεωρητική ανασκόπηση σχετικά με την έννοια του πένθους.
Το πένθος ορίζεται ως η ψυχική, συναισθηματική, γνωστική και κοινωνική αντίδραση στην απώλεια ενός σημαντικού προσώπου, σχέσης ή ακόμη και ενός σημαντικού ρόλου ή νοήματος ζωής (Stroebe, Schut & Boerner, 2017).
Αν και ιστορικά το πένθος συνδέθηκε κυρίως με τον θάνατο, η σύγχρονη ψυχολογία αναγνωρίζει ότι ποικίλες μορφές απώλειας – όπως ο χωρισμός, η ασθένεια, η μετανάστευση ή η απώλεια λειτουργικότητας – δύνανται να προκαλέσουν ανάλογες διεργασίες.
Η συστημική και αφηγηματική προσέγγιση
Η συστημική και η αφηγηματική ψυχοθεραπεία προτείνουν μια μετατόπιση από την ατομοκεντρική και ενδοψυχική κατανόηση του πένθους προς μια σχεσιακή, κοινωνικά κατασκευασμένη και αφηγηματική προσέγγιση (White & Epston, 1990 · McGoldrick, 2016).
Στο πλαίσιο αυτό, το πένθος δεν θεωρείται απλώς μια διαδικασία «αποδέσμευσης», αλλά μια δυναμική ανακατασκευή νοημάτων και ταυτότητας.
Κλασικές θεωρίες για το πένθος
Στην ψυχαναλυτική θεώρηση ο Freud (1917), στο έργο του Πένθος και Μελαγχολία, υποστήριξε ότι το πένθος συνίσταται στη σταδιακή απόσυρση της λιβιδινικής επένδυσης από το χαμένο αντικείμενο.
Η ολοκλήρωση της διαδικασίας συνεπάγεται την απελευθέρωση της ψυχικής ενέργειας και τη δυνατότητα νέων συναισθηματικών δεσμών.
Η Kübler-Ross (1969) εισήγαγε το γνωστό μοντέλο των πέντε σταδίων:
- Άρνηση
- Θυμός
- Διαπραγμάτευση
- Κατάθλιψη
- Αποδοχή
Το μοντέλο, παρά την ευρεία αποδοχή του, έχει δεχθεί κριτική για τη γραμμικότητα και την καθολικότητά του.
Παρόμοια, το μοντέλο των «καθηκόντων του πένθους» του Worden (2009) δίνει έμφαση στις ενεργητικές διεργασίες προσαρμογής στην απώλεια.
Η θεωρία του δεσμού του Bowlby (1980) ανέδειξε τον ρόλο της προσκόλλησης στην εμπειρία του πένθους.
Παράλληλα, το μοντέλο των «συνεχιζόμενων δεσμών» (continuing bonds) των Klass, Silverman και Nickman (1996) αμφισβήτησε την ανάγκη πλήρους αποδέσμευσης, προτείνοντας ότι η διατήρηση μιας εσωτερικής σχέσης με τον αποθανόντα μπορεί να είναι λειτουργική και θεραπευτική.
Το πένθος ως οικογενειακή και συλλογική διεργασία
Η συστημική ψυχοθεραπεία αντιμετωπίζει το πένθος ως μια διεργασία που επηρεάζει και επηρεάζεται από το ευρύτερο οικογενειακό και κοινωνικό σύστημα (Walsh & McGoldrick, 2004).
Η απώλεια διαταράσσει τις ισορροπίες, τους ρόλους και τα μοτίβα επικοινωνίας, οδηγώντας το σύστημα σε μια αναγκαστική αναδιοργάνωση.
Στο πλαίσιο αυτό, το πένθος δεν αποτελεί ατομική εμπειρία, αλλά συλλογική διαδικασία, όπου τα μέλη της οικογένειας συν-κατασκευάζουν νοήματα γύρω από την απώλεια.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στα οικογενειακά αφηγήματα, στις τελετουργίες αποχαιρετισμού και στη διαγενεακή μεταβίβαση του τραύματος (Imber-Black, 2014).
Η συμβολή της αφηγηματικής θεραπείας
Η αφηγηματική θεραπεία, όπως διαμορφώθηκε από τους White και Epston (1990), βασίζεται στην κοινωνικο-κατασκευαστική θεώρηση της πραγματικότητας.
Σύμφωνα με αυτή, τα άτομα οργανώνουν την εμπειρία τους μέσα από ιστορίες, οι οποίες διαμορφώνουν την ταυτότητα και το νόημα της ζωής.
Στο πένθος, η κυρίαρχη αφήγηση συχνά επικεντρώνεται στην απώλεια, στον πόνο και στη ματαίωση.
Η αφηγηματική θεραπεία επιδιώκει να αποδομήσει αυτές τις περιοριστικές ιστορίες και να αναδείξει εναλλακτικές αφηγήσεις που ενσωματώνουν τη δύναμη, τη συνέχεια και τη σύνδεση (White, 2007).
Κεντρική τεχνική αποτελεί η εξωτερίκευση, όπου το πένθος αντιμετωπίζεται ως ξεχωριστή οντότητα από το άτομο.
Με αυτόν τον τρόπο μειώνεται η αυτοενοχοποίηση και ενισχύεται το αίσθημα ελέγχου.
Η διερεύνηση των προσωπικών και οικογενειακών ιστοριών επιτρέπει την αναδόμηση του νοήματος της απώλειας, εντάσσοντάς την σε ένα ευρύτερο υπαρξιακό και βιογραφικό πλαίσιο (Neimeyer, 2016).
Η αφηγηματική εργασία διευκολύνει τη δημιουργία συμβολικών τρόπων διατήρησης της σχέσης με το χαμένο πρόσωπο, μέσα από γράμματα, τελετουργίες και αφηγήσεις μνήμης, ενισχύοντας τη συναισθηματική ανθεκτικότητα.
Στη συστημική πρακτική, ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στη συν-κατασκευή κοινών αφηγήσεων και τελετουργιών, που επιτρέπουν στα μέλη της οικογένειας να μοιραστούν τον πόνο, να αναγνωρίσουν τις διαφορετικές εμπειρίες πένθους και να ενισχύσουν τη συνοχή του συστήματος (Walsh, 2012).
Συμπέρασμα
Η αφηγηματική συστημική προσέγγιση προσφέρει ένα ευέλικτο και πολιτισμικά ευαίσθητο πλαίσιο κατανόησης του πένθους.
Αντί να εστιάζει στην «επίλυση» της απώλειας, προάγει τη συνεχή διαπραγμάτευση νοημάτων, επιτρέποντας την ενσωμάτωση της απώλειας στην προσωπική και συλλογική ταυτότητα.
Το πένθος αποτελεί μια δυναμική, πολυεπίπεδη και βαθιά σχεσιακή διεργασία.
Μέσα από την επεξεργασία των αφηγήσεων, το άτομο και η οικογένεια μπορούν να μετασχηματίσουν την απώλεια σε πηγή προσωπικής και συλλογικής ανάπτυξης.
Πάντα η ομπρέλα είναι η συστημική θεώρηση και ειδικότερα το μεταμοντέρνο ρεύμα της αφηγηματικής σχολής, καθώς μου υπενθυμίζουν ότι δεν είμαστε αυτό που μας έχει συμβεί.
Να μη συγχέω το τραύμα με την ταυτότητα και την προσωπικότητά μου και ότι όλα στη ζωή ανα- και συν-κατασκευάζονται.
