Από τον Πλάτωνα και τον Freud στη σύγχρονη συστημική ψυχοθεραπεία

Ω ναι.. θα τολμήσω να αγγίξω και αυτή την ασύλληπτη ιδέα του έρωτα!

Ο Φρόϋντ χρησιμοποίησε τον όρο «Έρως» δανειζόμενος την αρχαιοελληνική παράδοση (όπως εμφανίζεται και στο Συμπόσιο του Πλάτωνα που θα αναφέρω παρακάτω), αλλά του έδωσε βιοψυχολογικό περιεχόμενο. Οι έννοιες «ενορμήσεις ζωής», «ενορμήσεις θανάτου» και «λιβιδινική ενέργεια» λοιπόν, προέρχονται από την ψυχαναλυτική θεωρία και συνδέονται κυρίως με το έργο του Sigmund Freud.

Αποτελούν κεντρικούς άξονες της μεταψυχολογίας του και αφορούν τις βαθύτερες, ασυνείδητες δυνάμεις που κινητοποιούν την ανθρώπινη συμπεριφορά. Ο Freud δεν έβλεπε τις δύο ενορμήσεις ως απόλυτα αντίθετες, αλλά ως αλληλοδιαπλεκόμενες.

Επί παραδείγματι, ο έρωτας εμπεριέχει και επιθετικότητα, η οποία μπορεί να στραφεί προς τα έξω (βία) ή προς τα μέσα (ενοχή, αυτοϋπονόμευση). Η ανθρώπινη ψυχική ζωή είναι αποτέλεσμα της συνεχούς πάλης και σύνθεσης αυτών των δύο δυνάμεων.

Ο «αληθινός έρωτας» αποτελεί μια έννοια ωστόσο, που διατρέχει τη φιλοσοφία, την ποίηση και την ψυχολογία από την αρχαιότητα έως σήμερα. Δεν πρόκειται απλώς για ένα έντονο συναίσθημα, αλλά για ένα σύνθετο φαινόμενο που εμπεριέχει βιολογικές, ψυχολογικές, κοινωνικές και υπαρξιακές διαστάσεις.

Η κατανόηση του έρωτα μεταβάλλεται ιστορικά και πολιτισμικά, ενώ στη σύγχρονη ψυχοθεραπευτική πράξη – και ιδιαίτερα στη συστημική προσέγγιση – αντιμετωπίζεται ως σχεσιακό και δυναμικό φαινόμενο.

Ο έρωτας στη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία

Στο Συμπόσιο του Πλάτωνα, ο έρωτας παρουσιάζεται ως δύναμη έλλειψης και επιθυμίας, ως κίνηση από το ατελές προς το τέλειο.

Μέσα από τον λόγο της Διοτίμας, ο έρωτας περιγράφεται ως «δαίμων» – μεσολαβητής μεταξύ θνητού και αθάνατου – και ως επιθυμία για αθανασία μέσω της δημιουργίας (σωματικής ή πνευματικής).

Εδώ, ο αληθινός έρωτας υπερβαίνει τη σαρκική διάσταση και μετατρέπεται σε αναζήτηση νοήματος και ομορφιάς.

Αργότερα, ο William Shakespeare, στα σονέτα και ιδιαίτερα στο Sonnet 116, περιγράφει τον αληθινό έρωτα ως σταθερό και αμετακίνητο:

“Love is not love which alters when it alteration finds”.

Η έμφαση δίνεται στη σταθερότητα, την αντοχή και τη δέσμευση.

Στην ελληνική ποίηση, ο Οδυσσέας Ελύτης συνδέει τον έρωτα με το φως, την υπέρβαση και την αποκάλυψη του αληθινού εαυτού. Ο έρωτας δεν είναι απλώς σχέση με τον Άλλο, αλλά τρόπος ύπαρξης.

Η ψυχολογία του έρωτα

Ο John Bowlby θεμελίωσε τη θεωρία της προσκόλλησης, υποστηρίζοντας ότι οι πρώιμες σχέσεις με τους φροντιστές διαμορφώνουν εσωτερικά μοντέλα σχέσεων.

Ο αληθινός έρωτας, υπό αυτό το πρίσμα, σχετίζεται με την ικανότητα ασφαλούς προσκόλλησης: ο σύντροφος βιώνεται ως «ασφαλής βάση» και «καταφύγιο».

Η Mary Ainsworth διέκρινε μοτίβα προσκόλλησης:

• Ασφαλής
• Αγχώδης
• Αποφευκτική

Τα μοτίβα αυτά αναπαράγονται συχνά στις ερωτικές σχέσεις. Έτσι, πολλές συγκρούσεις δεν αφορούν την «αγάπη» καθαυτή, αλλά το πώς σχετιζόμαστε.

Ο Robert Sternberg πρότεινε ότι η αγάπη αποτελείται από τρία στοιχεία:

• Οικειότητα
• Πάθος
• Δέσμευση

Ο «ολοκληρωμένος έρωτας» περιλαμβάνει και τα τρία. Σύμφωνα με τον Sternberg, ο αληθινός έρωτας δεν είναι μόνο συναίσθημα, αλλά απόφαση και πράξη διατήρησης της σχέσης.

Στο έργο του Η Τέχνη της Αγάπης, ο Erich Fromm υποστηρίζει ότι η αγάπη δεν είναι παθητικό συναίσθημα, αλλά ικανότητα που καλλιεργείται.

Περιλαμβάνει:

• Φροντίδα
• Ευθύνη
• Σεβασμό
• Γνώση

Για τον Fromm, ο αληθινός έρωτας απαιτεί ωριμότητα και υπέρβαση του ναρκισσισμού.

Η συστημική προσέγγιση του έρωτα

Η συστημική ψυχοθεραπεία δεν αντιμετωπίζει τον έρωτα ως ατομικό βίωμα, αλλά ως φαινόμενο που αναδύεται μέσα σε ένα σύστημα σχέσεων.

Επηρεασμένη από θεωρητικούς όπως ο Murray Bowen και ο Salvador Minuchin, εξετάζει:

• Τα μοτίβα επικοινωνίας του ζευγαριού
• Τα διαγενεακά πρότυπα σχέσεων
• Τη διαφοροποίηση του εαυτού
• Τις αόρατες συμμαχίες και τα όρια

Στη συστημική οπτική, ο «αληθινός έρωτας» δεν ταυτίζεται με την απουσία σύγκρουσης, αλλά με την ικανότητα του συστήματος να εξελίσσεται.

Οι κρίσεις θεωρούνται μεταβατικά στάδια αναδιοργάνωσης.

Πολλά ζευγάρια ξεκινούν με έντονη συγχώνευση («δεν μπορώ χωρίς εσένα»).

Η θεραπευτική εργασία στοχεύει στη μετάβαση προς μια ώριμη σύνδεση:

«είμαι εγώ και επιλέγω εσένα».

Αυτό συνδέεται με την έννοια της διαφοροποίησης του Bowen – την ικανότητα διατήρησης της προσωπικής ταυτότητας μέσα στη συναισθηματική εγγύτητα.

Η συστημική προσέγγιση δίνει έμφαση στις αφηγήσεις που κατασκευάζει το ζευγάρι για τον έρωτά του.

Ο θεραπευτής βοηθά στην αναδιατύπωση άκαμπτων ιστοριών:

• «δεν με αγαπάς»
• «φοβάμαι ότι δεν είμαι σημαντικός για εσένα»

Ο αληθινός έρωτας ως ζωντανό σύστημα

Ο αληθινός έρωτας δεν είναι στατική κατάσταση ούτε ιδεατό ρομαντικό αφήγημα.

Από τον Πλάτωνα έως τη σύγχρονη ψυχολογία, αναδεικνύεται ως:

• Επιθυμία υπέρβασης
• Σχέση ασφαλούς προσκόλλησης
• Συνειδητή δέσμευση
• Δυναμική συστημική διεργασία

Στη συστημική ψυχοθεραπεία, ο έρωτας αντιμετωπίζεται ως ζωντανό σύστημα που χρειάζεται επικοινωνία, όρια, διαφοροποίηση και συνεχή αναδιαπραγμάτευση.

Ο «αληθινός» έρωτας δεν είναι η απουσία δυσκολιών, αλλά η ικανότητα του ζευγαριού να συν-δημιουργεί νόημα μέσα από αυτές.

Η κλινική πραγματικότητα

Πολύ ωραία όλα αυτά.. Ε;

Στην καθημερινή κλινική πρακτική, λοιπόν, φυσικά και τα συναντώ όλα.

Και τις τάσεις εξάρτησης, και την αποφυγή, και την εξιδανίκευση, και την προβολή του εξιδανικευμένου εαυτού στον Άλλον, το ρόλο του θύματος, του θύτη, την αναζήτηση σωτήρα, τα διαγενεακά τραύματα ολοζώντανα στο παρόν με τη μορφή του τρόπου επικοινωνίας και σχετίζεσθαι, τους παγιωμένους ρόλους, τα άκαμπτα στυλ γονεϊκότητας, τη ζωή που δεν έζησαν, την έλλειψη νοήματος, τη βαθιά συγκεκαλυμμένη μοναξιά, το να βαφτίζουμε αγάπη-έρωτα συνθήκες που μόνο Πλάτωνα, Φρόϋντ και Εγγονόπουλο δε θυμίζουν, την απουσία διάκρισης τι είναι δικό τους και τι όχι, την απουσία ταυτότητας.

Στη ζωή μας η αναζήτηση της τελειότητας και του ελέγχου μόνο δυσλειτουργία μπορεί να επιφέρει.

Είναι σημαντικό οι άνθρωποι να έχουμε ένα όσο το δυνατόν όμορφο και ασφαλές — όχι τέλειο — ξεκίνημα.

Να έχουμε βιώσει την αποδοχή και τη στοργή των φροντιστών μας, ώστε να αντέχουμε την απουσία τους, να νιώθουμε ότι αξίζουμε απλά ως υπάρξεις και όχι μόνο μέσα από τα επιτεύγματά μας.

Μόνο έτσι αργότερα θα τείνουμε να σχετιστούμε όμορφα και λειτουργικά, δίχως να χάνουμε τον εαυτό μας ή να αγωνιούμε συνεχώς να αποδείξουμε την αξία μας.

Πολύ κλισέ, αλλά αληθινό: αν δε χτιστεί γερή αυθεντική εικόνα εαυτού με αγάπη και συμπόνια, η παρουσία του Άλλου θα είναι πατερίτσα.

Και πόσο ερωτική μπορεί να είναι μια πατερίτσα;

Η πατερίτσα είναι ένα βοήθημα που μας στηρίζει όσο χρειαστεί. Μετά είναι σημαντικό να μπορούμε να στηριχτούμε σε εμάς, ώστε να απολαύσουμε τον Άλλον και όχι να καταρρέουμε στην απουσία του.

Η επιθυμία να μας επιλέξουν είναι ένας φαύλος κύκλος που ποτέ δεν οδηγεί στην αυταξία.

Η συναισθηματική πείνα θέλει πολλή προσοχή, γιατί δε μας χορταίνουν τα πάντα.

Ο έρωτας δεν είναι μέσο απάλυνσης του ψυχικού πόνου, δεν είναι κριτήριο σημαντικότητας του εαυτού, δεν υποκαθιστά το δικό μας μονοπάτι στη ζωή.

Ο έρωτας δεν είναι θεραπεία, ούτε αντίδοτο της μοναξιάς.

Είναι καθρέφτης της σχέσης μας με τον εαυτό μας.

Ό,τι έχουμε άλυτο δε το θεραπεύει.

Το φέρνει στην επιφάνεια.

Επίλογος

Δεν έχω καμία διάθεση αποδόμησης του έρωτα και απόδοσης υπεραξίας στην ατομικότητα.

Αντιθέτως, αυτό που θέλω να πω είναι ότι είναι σημαντικό να τον δομήσουμε πιο αληθινά και αυθεντικά και αυτό δε γίνεται αν δεν φωτίσουμε τα προσωπικά μας τυφλά σημεία.

Η σύγχρονη νευροβιολογία το επιβεβαιώνει: ο άνθρωπος είναι φτιαγμένος ώστε να συνδέεται.

Ας το κάνουμε αυθεντικά, όχι τέλεια, αλλά απαλλαγμένο από παλιά τραύματα, επιταγές και προσδοκίες.